Projekt UD213, zakÅ‚adajÄ…cy m.in. zakaz sprzedaży smakowych saszetek nikotynowych oraz innych niezdefiniowanych wyrobów nikotynowych, wedÅ‚ug opinii prawnej kancelarii Rymarz Zdort Maruta nie speÅ‚nia żadnego z wymogów konstytucyjnej proporcjonalnoÅ›ci. Radcy prawni wskazujÄ…, że ustawodawca nie wykazaÅ‚ skutecznoÅ›ci proponowanego zakazu ani nie uzasadniÅ‚ odpowiednio koniecznoÅ›ci jego wprowadzenia. Ponadto nie uwzglÄ™dniÅ‚ takich aspektów jak ryzyko wzrostu szarej strefy i osÅ‚abienia kontroli nad rynkiem, który niedawno zresztÄ… zostaÅ‚ uregulowany.
Projekt ustawy o wyrobach tytoniowych pojawiÅ‚ siÄ™ zaledwie kilka miesiÄ™cy po wejÅ›ciu w życie nowelizacji, która zgodnie z praktykÄ… unijnÄ… uregulowaÅ‚a rynek saszetek – zakazaÅ‚a ich sprzedaży osobom poniżej 18. roku życia, sprzedaży przez internet i wprowadziÅ‚a dopuszczalny poziom nikotyny nieprzekraczajÄ…cy 20 mg/g. Projekt ten zostaÅ‚ przyjÄ™ty po konsultacjach ze stronÄ… spoÅ‚ecznÄ… i podlegaÅ‚ procedurze notyfikacji w Komisji Europejskiej. Radcy prawni oceniajÄ…, że nowa propozycja narusza zasadÄ™ ochrony zaufania do paÅ„stwa i stanowionego przez nie prawa.
– Dlaczego najpierw w maju wprowadzamy regulacje, które kontrolujÄ… rynek, a kilka miesiÄ™cy później wprowadzamy caÅ‚kowity zakaz? Czy to jest racjonalny ustawodawca? Wydaje siÄ™, że nie – podkreÅ›la w rozmowie z agencjÄ… Newseria dr Anna Partyka-Opiela, radca prawny, partner w kancelarii Rymarz Zdort Maruta.
WedÅ‚ug prawników analiza zakazu sprzedaży smakowych saszetek nikotynowych prowadzi do wniosku, że proponowana regulacja nie speÅ‚nia wszystkich trzech przesÅ‚anek testu proporcjonalnoÅ›ci, wypracowanego przez TrybunaÅ‚ Konstytucyjny. Pierwszym jest kryterium przydatnoÅ›ci, czyli ocena, czy zakaz jest w stanie doprowadzić do zamierzonych skutków: ochrony zdrowia publicznego i ograniczenia dostÄ™pu nieletnich. Kolejne dwa kryteria to ocena koniecznoÅ›ci (czy zakaz jest niezbÄ™dny dla ochrony zdrowia publicznego i nie ma alternatywnych, mniej restrykcyjnych Å›rodków) i proporcjonalnoÅ›ci sensu stricto (czy efekty sÄ… proporcjonalne wzglÄ™dem ciężarów nakÅ‚adanych na przedsiÄ™biorców i dorosÅ‚ych konsumentów).
– W mojej ocenie projekt nowej ustawy pod hasÅ‚em UD213 nie jest projektem speÅ‚niajÄ…cym podstawowe kryteria proporcjonalnoÅ›ci. Dlaczego? Po pierwsze, ustawodawca nie udowodniÅ‚ w uzasadnieniu do ustawy, że smakowe saszetki nikotynowe powodujÄ… zwiÄ™kszenie spożywania tychże produktów u dzieci. ZupeÅ‚nie odwrotnie siÄ™ dzieje i to pokazujÄ… nam doÅ›wiadczenia innych krajów, że ważniejsza jest redukcja szkód wÅ‚aÅ›nie poprzez wprowadzanie produktów mniej szkodliwych niż caÅ‚kowite zakazy – tÅ‚umaczy dr Anna Partyka-Opiela.
Opinia prawna kancelarii wskazuje, że ustawodawca wprowadza jedynie zakaz smakowych saszetek nikotynowych, podczas gdy w obrocie pozostajÄ… smakowe papierosy elektroniczne oraz aromatyzowane wyroby podgrzewane. Poza tym nie przedstawiono badaÅ„ dotyczÄ…cych tego, czy korzystanie z saszetek przeksztaÅ‚ca siÄ™ w inne wzorce konsumpcji wÅ›ród różnych grup wiekowych, które umożliwiÅ‚yby kompleksowÄ… ocenÄ™ zasadnoÅ›ci zakazu.
– CaÅ‚a regulacja jest prowadzona pod hasÅ‚em ochrony dzieci, tymczasem badania pokazujÄ…, że ta ochrona powinna siÄ™ skupiać raczej na egzekucji przepisów niż na kolejnych zakazach – mówi radczyni prawna.
Jak wskazano w opinii prawnej, zgodnie z badaniem zawartym w zaÅ‚Ä…czniku do oceny skutków regulacji projektu UD213 57 proc. osób niepeÅ‚noletnich (13–17 lat) kupuje wyroby z nikotynÄ… osobiÅ›cie w sklepie stacjonarnym. 9,1 proc. dzieci, które miaÅ‚y już kontakt z wybranymi wyrobami nikotynowymi, nabyÅ‚o je online. Eksperci wskazujÄ…, że realnym problemem pozostaje niewystarczajÄ…ce egzekwowanie obowiÄ…zujÄ…cych przepisów, a nie brak kolejnych zakazów produktowych.
W dokumencie zwrócono również uwagÄ™, że projekt przepisów opiera siÄ™ na raporcie Åšwiatowej Organizacji Zdrowia (WHO), jednak prawnicy wskazujÄ…, że punkt dotyczÄ…cy saszetek to tylko jeden z 230 akapitów, w dodatku nie okreÅ›la on ich szkodliwoÅ›ci jako udowodnionej, tylko jako „potencjalnÄ…”. WHO rekomenduje prowadzenie dalszych badaÅ„ oraz stosowanie dziaÅ‚aÅ„ o Å‚agodniejszym charakterze, takich jak limity nikotyny i kontrola reklamy – rozwiÄ…zania te zostaÅ‚y już wdrożone w Polsce w ramach majowej nowelizacji. W tym kontekÅ›cie proponowany zakaz – wedÅ‚ug prawników – nie speÅ‚nia m.in. kryterium koniecznoÅ›ci i proporcjonalnoÅ›ci sensu stricto. WHO wskazuje także, że saszetki zawierajÄ… znacznie mniej skÅ‚adników i substancji toksycznych niż tradycyjne papierosy i brak dowodów, by stanowiÅ‚y punkt wejÅ›cia do używania innych produktów nikotynowych.
– DoÅ›wiadczenia innych krajów w zakresie redukcji szkód, jeÅ›li chodzi o produkty nikotynowe, i regulacji nie zostaÅ‚y uwzglÄ™dnione. Åšwietnym przykÅ‚adem jest Szwecja, gdzie caÅ‚y czas promuje siÄ™ politykÄ™ redukcji szkód i która ma Å›wietne wyniki w tym zakresie. Notuje o 41 proc. mniej zachorowaÅ„ na raka pÅ‚uc wÅ›ród mężczyzn niż inne kraje Unii Europejskiej wÅ‚aÅ›nie przez tÄ™ politykÄ™ i promowanie mniej szkodliwych produktów nikotynowych – podkreÅ›la dr Anna Partyka-Opiela.
JednoczeÅ›nie ustawodawca nie rozważyÅ‚ alternatywnych narzÄ™dzi – takich jak skuteczniejsze kontrole, kampanie edukacyjne czy dodatkowe wymogi etykietowania – które sÄ… stosowane w innych paÅ„stwach i uważane za efektywne w ograniczaniu ryzyka.
– Osoby, które używajÄ… saszetek, to nie sÄ…, jak pokazujÄ… badania, dzieci, ale osoby dorosÅ‚e, które w ten sposób redukujÄ… swoje uzależnienie od tradycyjnych papierosów, wiÄ™c ten argument jest Å‚atwy do zbicia – wskazuje partner w kancelarii Rymarz Zdort Maruta.
W ocenie prawników w projekcie brakuje też uwzglÄ™dnienia skutków ekonomicznych zakazów. Jednym z nich jest ryzyko rozwoju szarej strefy. Przytaczane w opinii prawnej doÅ›wiadczenia Belgii i Holandii, które wprowadziÅ‚y peÅ‚ne zakazy, pokazujÄ… wzrost nielegalnego obrotu oraz pojawianie siÄ™ produktów o skrajnie wysokiej zawartoÅ›ci nikotyny, wymykajÄ…cych siÄ™ jakiejkolwiek kontroli.
– Polska jest czwartym rynkiem w UE, gdzie najlepiej siÄ™ rozwija szara strefa wyrobów tytoniowych i nikotynowych. Wprowadzenie zakazu naturalnie jÄ… zwiÄ™kszy. Dzisiaj mamy regulacje, które pozwalajÄ… nam kontrolować ten rynek, a po wprowadzeniu zakazu ten rynek bÄ™dzie poza kontrolÄ… – ocenia ekspertka.
Rozwój szarego i czarnego rynku jest o tyle prosty, że smakowe saszetki nikotynowe pozostajÄ… legalne w wielu krajach Unii Europejskiej. Konsumenci mogÄ… wiÄ™c je kupować podczas podróży zagranicznych lub zamawiać przez internet z zagranicznych sklepów.
Autorzy opinii przypominajÄ…, że projekt powstaje w momencie, gdy na poziomie Unii Europejskiej trwajÄ… prace nad nowÄ… dyrektywÄ… tytoniowÄ…, która ma kompleksowo uregulować produkty nikotynowe na unijnym rynku. Wprowadzanie krajowych zakazów przed ustaleniem wspólnych standardów grozi niespójnoÅ›ciÄ… regulacyjnÄ… i obciążeniem przedsiÄ™biorców kosztami kolejnych zmian. Dlatego też w opinii prawnej znalazÅ‚a siÄ™ rekomendacja koordynacji dziaÅ‚aÅ„ krajowych z pracami Komisji Europejskiej. Jako inne propozycje dziaÅ‚aÅ„, które mogÄ… speÅ‚nić cele ustawodawcy przy zachowaniu zgodnoÅ›ci z zasadÄ… proporcjonalnoÅ›ci, prawnicy wymienili również wznowienie kompleksowych badaÅ„ dotyczÄ…cych spożycia tytoniu i nikotyny, opracowanie na ich podstawie kompleksowej i przewidywalnej polityki zdrowotnej, która ograniczy chaos legislacyjny, oraz priorytetowe traktowanie skutecznego egzekwowania istniejÄ…cego zakazu sprzedaży nieletnim, np. przez intensyfikacjÄ™ kontroli sklepów stacjonarnych i zaostrzenie odpowiedzialnoÅ›ci sprzedawców. Rekomendacje obejmujÄ… także m.in. wypracowanie wytycznych dotyczÄ…cych etykietowania i przekazywania informacji o wyrobach nikotynowych zgodnie z rekomendacjami WHO i praktykÄ… krajów rozwiniÄ™tych.
